Waarom de ‘Ladder van Koeling’ het beste uitgangspunt voor hittebestendig bouwbeleid is
Deze zomer hebben we het aan den lijve ondervonden: hittestress vormt een groeiend probleem in Nederland. Nederlandse woningen en gebouwen zijn onvoldoende voorbereid op oplopende buitentemperaturen, warmere nachten en langere periodes van hitte. Als gevolg hiervan lopen de temperaturen in onze gebouwen en woningen op tot onaanvaardbare hoogte. Dit heeft gevolgen voor gezondheid, slaapkwaliteit, welzijn, productiviteit en maatschappelijke weerbaarheid. De huidige reactie op oververhitting is nog te vaak reactief, terwijl het juist noodzakelijk is om oververhitting preventiever en duurzamer te benaderen. Dit vraagt een verandering van denken en ontwerpen.
De laatste tijd is er, terecht, veel geïnvesteerd in het duurzamer maken van onze gebouwen. We zijn steeds beter geworden in het vasthouden van warmte om zoveel mogelijk energie te besparen in de koudere tijd van het jaar. Dit heeft een positief effect op de energieprestaties van de woning en gebouwen en het stroomverbruik van veel huishoudens. Hoewel deze manier van ontwerpen zijn vruchten afwerpt in de winter geldt juist het tegenovergestelde effect in de zomer. Door de hogere buitentemperatuur en sterke zonnekracht warmt het gebouwen op, maar door de bouwtechnische eigenschappen raakt het de warmte moeilijk kwijt. Het gevolg hiervan is een extreem hoge binnentemperatuur met mogelijke gezondheidsrisico’s voor de bewoners. Niet alleen nieuwe, goed geïsoleerde gebouwen worden getroffen door oververhitting, ook oudere woningen zijn niet gebouwd op het buiten houden van de hitte. Een gezonde binnentemperatuur verdient niet alleen in de winter, maar juist ook in de zomer onze aandacht, zowel in bestaande voorraad als in nieuwbouw
De ladder van koeling introduceert een overzichtelijke hiërarchie van maatregelen om hittestress in de gebouwde omgeving te voorkomen, met oog voor duurzaamheid en uitvoerbaarheid. Stap voor stap van passieve maatregelen door aanpassingen aan omgeving en gebouw, naar actieve koeling door aardkoelte of airconditioning.
Het principe van de Ladder van Koeling begint bij het nemen van preventieve maatregelen en spreekt iedereen in de keten aan, van overheid tot bouwer.
-
Stap 1: Koele omgeving
Om oververhitting te bestrijden, is het niet alleen van belang hoe een gebouw wordt ontworpen maar ook waar dit gebouw komt te staan. Dit vraagt om gezamenlijke visie van planologen en ontwerpers op het realiseren van een koele omgeving, binnen en buiten. Onderzoek van de HvA¹ laat zien dat een 10% groenere en waterrijkere leefomgeving de temperatuur met 1 graad kan laten dalen. Door hier rekening mee te houden, verbeteren we het microklimaat in steden en voorkomen we het ontstaan van hitte-eilanden.
-
Stap 2: Warmte weren
Goede isolatie, glasratio’s, het plaatsen van zonwering en de oriëntatie van een gebouw zijn de belangrijkste preventielagen in het voorkomen van opwarming en de uiteindelijke koelvraag. Om een aangenaam binnenklimaat te bevorderen, is het belangrijk om tijdens het ontwerpproces rekening te houden met een hittebestendige gebouwschil. Met name met factoren die na oplevering van een gebouw nauwelijks nog aan te passen zijn, verdienen hierbij extra aandacht.
Ontwerpen volgens de Ladder van Koeling vraagt om integrale afweging tussen energieprestatie enerzijds en hittebestendigheid anderzijds. Zo zorgt goede isolatie voor een duurzamer gebouw wat in de winter meer warmte vasthoudt. Dezelfde isolatie kan er echter voor zorgen dat hetzelfde gebouw de warmte in de zomer niet meer kwijtraakt, met grote gevolgen voor de koelvraag.
In het ontwerp moet er daarom aandacht zijn voor deze samenhang. Dit begint door de zon buiten te houden. Met name zonwering is een zeer effectieve manier om de zoninstraling en buiten te houden en biedt ook na oplevering van een gebouw uitkomst bij het voorkomen van oververhitting. Desondanks wordt de perfecte balans tussen energieprestatie en hittebestendigheid alleen gevonden door alle maatregelen gezamenlijk te bekijken.
-
Stap 3: Passieve Koeling
Passieve koeling, zoals het goed ventileren tijdens de nachten, vermindert oververhitting en verhoogt het comfort zonder een verhoogd energiegebruik. Goede passieve koelingsmogelijkheden dragen zodoende ook bij aan een betere energieprestatie van een gebouw. Passieve koeling bouwt logischerwijs voort op het buitenhouden van de warmte. Door warmte buiten te houden, verlaagt de koelvraag in de nacht. Dit maakt het tijdens de nachten passief koelen en ventileren nog effectiever.
-
Stap 4: Actieve Koeling
Actieve koeling is het sluitstuk van de Ladder van Koeling. Onder actieve koeling vallen energiezuinige maatregelen zoals moderne airco’s en warmte/koeltepompen. Actieve koeling draagt bij aan het verwijder restwarmte uit het gebouw te krijgen, zeker tijdens warme nachten. Vooral voor kwetsbare bewoners kan actieve koeling een uitkomst bieden.
Conclusie
Hittegolven hebben een grote impact op de gezondheid en het wooncomfort van veel bewoners in Nederland. Hoewel energieprestatie de laatste jaren een steeds grotere rol is gaan spelen in het gebouwontwerp is het belangrijk om steviger in te zetten op hittebestrijding. De Ladder van Koeling biedt voor overheden ontwerpers en bouwers een logische hiërarchie met preventie als uitgangspunt. Door in te zetten op een groenere omgeving en het buitenhouden van de warmte, verlagen we de koelvraag op een duurzame en realistische manier.
-
Bronnen
